TUBELIGHT

Op het eerste gezicht lijken de figuren op Christian Schoelers schilderijen meisjes. Wie beter kijkt ziet dat de Duitse kunstenaar androgyne mannen afbeeldt, mannen die bovendien vaak halfnaakt zijn, jong en van het type nonchalant bandlid.

Ze hebben een wat verloren blik: zelfs als de geportretteerde z’n ogen op je gericht heeft, lijkt hij dwars door je heen te kijken. Het gaat Schoeler (1979) om de onzekerheid en onafheid van de adolescent, maar door de focus op mannen is zijn werk ook onderdeel van de geschiedenis van het mannenportret. Dat de man in de Duitse schilderkunst niet langer slechts een heroïsch figuur hoefde te zijn, bewees Schoelers voorganger Rainer Fetting (1949), die bijvoorbeeld een zichzelf scherende man in een bad portretteerde – een kwetsbaar beeld.

Verlost van het heldencliché stuiten schilders echter op een nieuw probleem, namelijk dat hun werk soms te snel in het hokje van homokunst wordt geplaatst. Maar zoals Schoeler in een interview zegt: ‘De jongens die ik schilder zijn niet mijn vriendjes, mijn schilderijen gaan niet over de jongens of over seks’.

Waar de schilderijen wel over gaan is schoonheid. Schoeler idealiseert zijn modellen en laat daarmee zien wat schoonheid naar zijn idee is. En wat dat betreft is zijn nieuwste werk, te zien op Art Rotterdam, beter dan zijn vorige. De aquarellen en olieverfwerken van voor 2010 waren soms wel erg geïdealiseerd, wel erg lieflijk, met veel pasteltinten of juist verhullende schaduw. In het werk dat op Art Rotterdam hangt zijn de kleuren uitgesprokener en de weergave van de gezichten beslister, terwijl de toets nog steeds heel fijn is: als je met je neus op het doek staat lijkt de kleur haast op het canvas geprint.

Schoelers stijl werkt het beste in combinatie met de goed getroffen gezichtsuitdrukkingen. De stillevens van voorwerpen uit zijn atelier – een lijmtube, een flesje poppers, wat schilderspullen – zijn niet zo veelzeggend, afgezien van het feit dat ze iets vertellen over zijn levensstijl. Hoewel Schoeler beweert dat hij net zo goed mooie auto’s of bomen had kunnen schilderen, lijkt zijn talent wel degelijk bij het onderwerp jonge mannen te liggen.

Als de papieren Tubelight slechts op je cradle-to-cradle bureau ligt als onderlegger voor je garage genetics experimenten ben jij vast en zeker al ‘transnatuurlijk’. Maar voor eenieder die zich nog afvraagt hoe interacties tussen domeinen als biologie, economie en ICT onze nabije toekomst vorm zullen geven is een bezoek aan de tweede editie van Transnatural in TrouwAmsterdam een must. Terwijl de tentoonstelling werk presenteert van kunstenaars, designers, bedrijven en onderzoekers die werken op het grensgebied van leven en technologie, zal het symposium dieper ingaan op de vraag hoe we steeds transnatuurlijker worden en wat dat betekent voor ons dagelijks leven.
(MvD)

De vader van de Japanse kunstenaar Keiko Sato was een kamikazepiloot. Toen ze tijdens een verblijf in New York
de aanslagen van september 2001 van dichtbij meemaakte, realiseerde ze zich dat ze haar vader eigenlijk nauwelijks gekend heeft. Voor haar was dit het startpunt voor een onderzoek naar haar vader, en tevens ook een onderzoek naar de invloed van oorlog op de samenleving en de volgende generaties. In haar bekende grondinstallaties – Sato maakt landschappen van museumvloeren – verkent zij de invloed die de politiek kan hebben op cultuur. Dezelfde thema’s spelen een centrale rol in het werk dat ze speciaal maakte voor het Gelders Balkon in het Museum voor moderne kunst in Arnhem. Het werk van Sato vormt de tiende tentoonstelling in het kader van het Gelders Balkon: een podium voor kunstenaars met Gelderse binding. (AB)

Chto delat? (What is to be done?) is een activistisch Russisch kunstenaarscollectief opgericht in 2003. Het collectief verbindt kunstenaars, filosofen en schrijvers uit St. Petersburg, Moskou en Nizhny Novgorod. De deelnemers aan het platform vermengen artistieke en activistische strategieën, en maken werk in de vorm van een krant, videowerk, installaties, publieke interventies en radioprogramma’s. Chto delat? stelt vooral veel vragen om de discussie aan te wakkeren. Tijdens hun eerste solotentoonstelling in Nederland verandert SmartProjectSpace dan ook in een platform voor dialoog, met screenings en workshops. De Utopian Clothing Workshop betrekt actief migranten en asielzoekers. Lukt het de voormalig Oostblokkers ook om hier het hoognodige vuur voor activisme aan te wakkeren? (NH)

Een camera werkt soms als een roze bril. Wat lelijk en oninteressant lijkt, wordt door de lens van de fotograaf elegant, fascinerend of grappig. Dat geldt zeker voor Lara Almarcegui (1972), een van oorsprong Spaanse kunstenaar die genomineerd is voor de Dolf Henkes Prijs 2010. Ze maakt onder andere foto’s van plekken die geen bestemmingsplan hebben – braakliggende terreinen en ruïnes bijvoorbeeld. Bij haar krijgt een half ingestorte boerderij iets verleidelijks, iets waardoor je zou willen dat je verder kon inzoomen. Haar werk doet daarmee denken aan dat van Dayanita Singh (1961), die ook de meeslependheid toont van onaantrekkelijke gebieden waar geen mens te zien is.

Singhs blauwe industrieterreinen in de fotoserie Blue Book (2008) zijn sprookjesachtiger dan die van Almarcegui, maar lijken te zijn ontstaan uit dezelfde fascinatie voor onopgesmukte gebieden.

Almarcegui toont echter nog iets anders: de liefde voor toeval. De gebieden waar ze zich begeeft zijn overgeleverd aan het lot; de foto’s laten zien hoe planten een vervallen huisje volledig verbergen, hoe een boerderij precies doormidden is gekliefd door een storm. Almarcegui lijkt geleerd te hebben van fotograaf Irene Cécile, de meesteres van het toeval. Cécile vraagt ons in de serie Als je goed kijkt zitten ze overal (2009) beter te kijken naar dingen die we heel gewoon of onaantrekkelijk vinden, om te tonen dat er bij toeval iets komisch in te zien is: ‘Eigenlijk vind ik stofjes vies. Maar deze mag blijven. Er zit een hondje in’.

Bij Almarcegui zie je de liefde voor toeval van Cécile en de ijle spanning van rauwe gebieden zoals bij Singh. Daarmee vraagt ze ons dichterbij te komen om het meeslepende in het toevallige te zien. De bril van Almarcegui is bij nader inzien misschien geen roze, maar een rood-groen 3d-exemplaar waarmee de wereld een stuk innemender lijkt.

In een houten lijst bevinden zich 54 polaroidfoto’s; 27 paartjes van twee onder elkaar geplaatste foto’s in drie horizontale rijen van negen. Alle foto’s zijn voorzien van de precieze coördinaten van de plek waar ze zijn genomen: op de geografische zwaartepunten van alle landen die deel uitmaken van de Europese Unie. Als je de contouren van een land uit zou knippen en op een vingertop zou leggen, dan is het geografisch zwaartepunt de plek waarop de landkaart perfect in evenwicht is. De landen zijn alfabetisch geordend op basis van de Engelse spelling, zodat Oostenrijk linksboven als eerste wordt opgevoerd en het Verenigd Koninkrijk rechtsonder.

In het totaalbeeld overheersen groene, bruine en gele tinten. De zwaartepunten blijken zich namelijk vooral te bevinden op akkers (België, Polen, Spanje), in het bos (Oostenrijk, Nederland, Slovenië) of midden in een weiland (Bulgarije, Tsjechië, Verenigd Koninkrijk). Een paar landen springen er visueel uit: het zwaartepunt van Roemenië blijkt in een supermarkt te liggen, dat van Ierland op een geasfalteerd landweggetje. In Italië bevindt het zich onder een hekwerk en op Malta in een zwembad. Het zijn locaties die zich niet bewust lijken te zijn van hun bijzondere status. Dat verbaast me enigszins, want ik verkeer in de veronderstelling dat de mens bijzonder graag gedenktekens opricht om de status van een plek te verheffen.

De maker van de polaroids heeft iets aan die anonimiteit willen doen. Waar je op de bovenste foto’s de zwaartepunten onaangeroerd ziet, tonen de onderste foto’s dezelfde locatie, maar dan voorzien van een markeringspunt. In alle gevallen is dat een vierkant, gecreëerd met materiaal dat ter plekke voorhanden moet zijn geweest. Zo zie je het volume van de vierkanten opgevuld worden door stenen en bladeren – en in het geval van de Roemeense supermarkt door flessen mineraalwater. Takken, stokjes of gras zijn benut om de contouren te markeren. Verder zijn er vierkanten tevoorschijn gekomen door materiaal te verwijderen, gewas plat te trappen en aarde te bewateren. De in één en dezelfde lijst bijeengebrachte foto’s zijn registraties van een tijdelijk eerbetoon aan plekken die niets met elkaar van doen hebben behalve hun gedeelde centrale ligging. Markeringstekens die binnen een niet al te lange tijd worden uitgewist door de natuur.

Onder de foto’s van elk land staat een korte beschrijving van de locatie en de wijze waarop de markering plaatsvond. Doordat er tevens een viertal zaken wordt opgesomd die zich in de buurt van het zwaartepunt bevinden – inclusief afstand, van het verst weg gelegene naar het dichtstbijzijnde – krijgen we enig inzicht in de context van de plek. In alle 27 gevallen wordt de afstand tot het dichtstbijzijnde huis genoemd; wegen, beekjes en landbouwgronden blijken ook vaak nabijgelegen. Een willekeurige greep uit de overige referentiepunten: een watertoren, een konijnenhol, een begraafplaats en een cactus. Opmerkelijk zijn de 15 dode kippen die zich op 144 meter van het midden van Italië bevinden. Het meest afgelegen zwaartepunt is het Finse: het bevindt zich op 3,8 kilometer van een huis, op 1,1 kilometer van een turfveld, op 934 meter van een bospaadje en op 666 meter van een beek.

De persoon die op al deze plekken de polaroidcamera bediende is Esther Kokmeijer (1977). In het kader van hun gezamenlijke project At Home Anywhere doorkruiste zij in 2008 en 2009 samen met haar partner Henrik Jan Haarink de Europese Unie. Nevendoel van hun reis was om onderzoek te verrichten naar de beleving van het begrip ‘thuis’ binnen de afzonderlijke EU landen. De mensen die zij hiervoor interviewden woonden het dichtst bij het desbetreffende geografische zwaartepunt. Ze kozen voor deze punten, omdat juist deze inwoners zich het verst van de grenzen van een land bevinden en dus geografisch gezien het minst ontvankelijk zouden zijn voor invloeden van buitenaf. Het hart van een land aandoen om de inhoud van de kluis der nationale culturele identiteit te kunnen aanschouwen: het getuigt van een even naïeve als poëtische inslag.

Haar Europese reis ging vooraf door Journey to the centre of gravity of each continent, een project waarvoor Kokmeijer van 2003 tot 2005 een reis maakte langs de zwaartepunten van alle werelddelen. Dit project vertaalde ze naar ondermeer een boek, een serie schilderijen en een tape-installatie in het Nederlands Architectuur Instituut. Naast The Centre of Gravity of the 27 Countries of the EU verbeeldde ze de zwaartepunten van de EU-landen ondermeer in de vorm van een uit 27 onderdelen bestaand abstract sculptuur. Het werk zal in de toekomst een plaats krijgen in Europos Parkas, een beeldenpark dat claimt zich te vestigen in het midden van het Europese continent. Naast het bereiken van haar bestemmingen is de reis op zichzelf ook belangrijk voor Kokmeijer. Dit komt ondermeer tot uiting in werken waarvoor ze de door haar afgelegde trajecten uit topografische kaarten knipt en ze presenteert als meanderende linten.

Kokmeijer paart haar drang om zwaartepunten aan te doen en te documenteren aan de wetenschap dat deze locaties niet voor eeuwig over hun status beschikken: de mens kan grenzen betwisten, meren inpolderen of kunstmatige eilanden in zee aanleggen. Daarbij laat de natuur zich ook niet onbetuigd, middels vulkaanuitbarstingen, zandsuppletie en een stijgende zeespiegel. Landsgrenzen zijn geen permanente afbakeningen maar zijn constant aan verandering onderhevig. Kokmeijer maakt dit op een treffende manier inzichtelijk door in The Centre of Gravity of the 27 Countries of the EU een mooie analogie te leggen tussen het vergankelijke van de polaroidfoto, van het materiaal waaruit haar markeringen zijn opgebouwd en van het zwaartepuntschap zelf. In de nabije toekomst wil ze ook andere opmerkelijke locaties bereizen; zo verbleef ze op 21 december 2010 (midwinternacht) op het op de Noordpoolcirkel gelegen eilandje Grimsey. Tevens wil ze ooit nog eens een tot op heden voor de mens onbereikbaar zijnde plek aandoen: het zwaartepunt van Antarctica.