TUBELIGHT

Hij is wel een typisch Nederlandse schilder genoemd. Toch reist Jan van der Ploeg regelmatig de wereld over om gebouwen te voorzien van abstracte muurschilderingen in strakke lijnen en felle kleuren. Een flink aantal geestverwante kunstenaars die hij tijdens die reizen ontmoette zijn nu te zien in de tentoonstelling PS 1999-2009 in Kunstruimte 09 in Groningen. PS is een platform in Amsterdam dat het midden houdt tussen een kunstenaarsinitiatief en een commerciële galerie, enigszins vergelijkbaar wat dat betreft met Kunstruimte 09 zelf. In PS nodigt Van der Ploeg talentvolle, jonge, internationale kunstenaars als Matthew Deleget en D.J. Simpson, maar ook reeds bekendere en internationaal gerenommeerde kunstenaars als John Nixon en Gunther Förch uit om hun werk te presenteren.
Omdat PS in januari tien jaar bestaat is nu een selectie gemaakt uit de eerdere exposanten. De verwantschap met Van der Ploeg wordt zichtbaar in dit veelal minimalistische werk, waarin ruimte en kleur een belangrijke rol spelen.

Het Stedelijk Museum Schiedam wijdt een overzicht aan het monumentale werk van Iris van Dongen (1975). Haar tekeningen, die steevast zijn uitgevoerd in dubbele lagen pastel, houtskool en gouache, worden bevolkt door vrouwelijke personages, die herinneringen oproepen aan romantische voorstellingen uit de negentiende eeuw. De attributen waarmee zij zich omringen, zoals een voetbalsjaal in het werk Hooligans United, verraden echter hun relatie met onze huidige tijd en maatschappij. Daarbij hebben de vrouwen zich in de periode 2003-2009 ontwikkeld van melancholische meisjes tot fatale pin-ups. In de reeks Suspicious, die Van Dongen in 2008 vervaardigde, staan krachtige vrouwen en kronkelende slangen centraal.

Na Heartland in het Van Abbemuseum richt ook het Bonnefanten zich op een minder bekend Amerika. De grootschalige tentoonstelling Exile on Main St. zoomt in op een aantal tegenhangers van Amerika’s ‘mainstream’ en commercieel succesvolle kunstenaars vanaf de jaren zestig: de artists’ artists, de outsiders, de cross-over underground, of, om in muziektermen te spreken, de Americana binnen de beeldende kunst. Wars van iedere academische positionering zijn deze kunstenaars echter niet onder één noemer te vangen. Het Bonnefantenmuseum spreekt dan ook van ‘zes solo’s en drie signalementen’, verantwoordelijk voor humor, overdrijving en dwarsigheid in de Amerikaanse kunst.

Voor de Prix de Rome 2009 (beeldende kunst) zijn de volgende vier kunstenaars door de jury geselecteerd:

– Rossella Biscotti
– Nicoline van Harskamp
– Ólafur Ólafsson i.s.m. Libia Castro
– Sara Rajaei

Bradley Pitts is er nog steeds, maar dan anders. Na een tweejarig verblijf aan de Rijksakademie is hij nu namelijk resident researcher in art/science, een positie die vermoedelijk speciaal voor hem geschapen is. Pitts’ opmerkelijke achtergrond (hij studeerde lucht- en ruimtevaart aan het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology) maakt dat hij hardcore bètawetenschappen op eigenzinnige wijze in zijn artistieke praktijk incorporeert. In zijn werk zoekt hij naar de subjectieve betekenis van de technologische vooruitgang in de natuurwetenschappelijke wereld, de ruimtevaart in het bijzonder. Recent onderzocht hij de persoonlijke en fysieke beleving van gewichtloosheid. Zo toonde hij bij een eerdere presentatie op de Rijksakademie een prikkelende filminstallatie, waarin een wandeling door Amsterdam in een sequens van flitsende beelden wordt weergegeven. Het zijn de gewichtloze momenten tijdens die wandeling die met technisch vernuft zijn gemeten en de beelden bepalen. Dit gegeven exploreerde Pitts het afgelopen jaar op serieuze schaal, tussen Russische kosmonauten.

Het levert een in eerste instantie ongrijpbare installatie op, die – in vergelijking met voorgaand werk – wat sober aandoet. Dat zijn de achtergronden allerminst. De vier tv-schermen, een video still, een brief en twee schetsen vormen tezamen het relaas van de parabolische vlucht die Pitts met ruimtevaarders maakte vanuit een Russisch trainingscentrum. Drie schermen tonen het beeld vanuit het vliegtuig, de vierde het interieur ervan. De momenten waarop de motor van het speciaal voor wetenschappelijke experimenten omgebouwde vrachtvliegtuig uitvalt, veroorzaken tijdelijke gewichtloosheid, vertaald naar onderbrekingen in de vierde film. De film van het interieur fascineert ook op een andere manier. Pitts, die voor de toeschouwer onzichtbaar is gemaakt, blijkt er het summum van de fysieke ervaring van gewichtloosheid te beleven, door naakt en met afgeschermde zintuigen door het vliegtuigruim te zweven. An astronaut’s dream… zo blijkt uit de brief van een gepensioneerde ruimtevaarder, die het stiekempjes nog eens overdeed. Het is wachten op Pitts’ volgende aanstekelijke onderzoek, dat, zo hoopt hij zelf, hem nog dichterbij de ruimte brengt, in fysieke én metafysische zin.

Op tegenover elkaar geplaatste projectieschermen zijn twee uitersten van een breed onderwerp te zien: olie. Enerzijds filmde Mark Boulos voor All that is solid melts into air de delta van Nigeria, waar een deel van de arme bevolking de oorlog verklaard heeft aan buitenlandse oliebedrijven die het land exploiteren. In rituele zang en dans roepen ze de god Egbisu aan, die ervoor zorgt dat messen hun huid niet doorklieven en kogels eenvoudig van hun borst stuiten. “We have all killed someone”, zingen ze, dreigend en vastberaden. De andere projectie toont bekendere rituelen: het visuele spektakel van de beursvloer. Handelaren schreeuwen en gebaren onophoudelijk, getallen ratelen over het scherm. Een heel andere, bijna abstracte strijd wordt hier geleverd, ver verwijderd van wat er daadwerkelijk verhandeld wordt.

Boulos studeerde wijsbegeerte in de Verenigde Staten en werd documentairemaker aan de Britse National Film and Television School. Toch maakt hij geen gebruikelijke documentaires. Boulos poogt films te maken waaruit blijkt dat ze niet noodzakelijkerwijs de wereld representeren zoals die feitelijk is. Hij ontneemt de kijker die makkelijk gemaakte aanname dat de documentaire een bepaald aspect van de wereld voor ons samenvat, dat je wat je ziet direct als ‘waar’ mag accepteren. Dit doet hij door de nadruk te leggen op visuele aspecten, zoals de beelddialoog die tussen de twee schermen ontstaat. En door een scène die simpelweg een zicht op enkele handelaren lijkt te tonen, maar dan langzaam in beeldfragmenten uiteenvalt, waardoor het beeld een collage blijkt en geen waarheidsgetrouwe opname van de beursvloer.

De film, met zijn oorlogstaal en spectaculaire beelden, is indrukwekkend. Maar dit werk is meer dan een ervaring: het lijkt ons ergens van te willen overtuigen. Het bevragen van de documentaire als bron van ondubbelzinnige informatie roept juist binnen een geëngageerde film wel de vraag op wat de maker precies beoogt. Hoe kunnen we een mening vormen als we geen betrouwbaar uitgangspunt hebben?

Zo ongeveer in de verste uithoek van de Rijksakademie, helemaal achterin de gang van het manegegebouw, bevindt zich het atelier van Marianne Vierø. Het is een oase van schijnbare toevalligheid en onnadrukkelijkheid tussen de veelheid van kunstenaarspresentaties die te zien zijn tijdens de RijksakademieOPEN.

Na een rondgang door de Rijksakademie, waarbij in ieder atelier telkens weer – en vaak met enige moeite – geschakeld moet worden tussen de uiteenlopende uitgangspunten, materialen, technieken en bedoelingen van alle residenten, is het werk van Vierø opeens verfrissend makkelijk benaderbaar. Een aantal foto’s hangen verspreid door de ruimte, afgewisseld met een paar vellen ruitjespapier waarop patronen zijn geplakt met gekleurde ronde stickertjes. In het midden van de ruimte ligt een sculptuur die nog het meest weg heeft van een half betegelde hoek uit een muur die op onverklaarbare wijze op zijn kant in het atelier is terecht gekomen. Alles lijkt met een grote mate van nonchalance te zijn tentoongesteld. Iets wat nog sterker geldt voor het kleine zijhokje van het atelier. Allerhande materiaal ligt daar op de grond en op tafel, op het eerste gezicht alsof het achteloos is rondgestrooid, maar bij nader inzien toch net wat te mooi gecomponeerd om slechts toeval te zijn.

Vierø’s presentatie biedt zo een afgewogen en verkapt esthetische totaalervaring van werken die lichtjes balanceren op de grens tussen kunst en het gewone dagelijkse bestaan. Het lijken hedendaagse varianten van de opzettelijk betekenisloze objecten van de oude minimalisten: enkel vorm, geen inhoud, en dankzij deze bewuste leegte mateloos boeiend. Want ondanks hun aantrekkelijke buitenkant geven ook de werken van Vierø uiteindelijk maar weinig over zichzelf prijs. Juist daardoor blijven ze lang fascineren.

Een paradijselijk tafereel van aarde, gips, plastic, piepschuim en andere rommel. Brígida Mendes weet deze materialen op een zeer overtuigende manier tot een geheel te smeden. Haar installatie werkt als een impressionistisch schilderij, waarbij de details weliswaar geen logica lijken te bezitten, maar het totaalbeeld geen vraag onbeantwoord laat. Toch lijkt de installatie meer op een schets dan op een voltooid werk. De titel work in progress benadrukt dit idee.

Enkele ruimtes verder krijgt het verhaal rond het werk van Mendes een nieuwe wending. Ineens wordt duidelijk waarom de installatie aanvoelde als een filmset in miniatuurformaat. Aan één wand van een vrijwel lege ruimte zijn zes onafgewerkte, niet-ingelijste foto’s met tape aan de muur geplakt. De setting van de foto’s is onmiddellijk herkenbaar. Wat elders een installatie van waardeloze materialen was, vormt in de foto’s de bron van een mysterieuze sfeer. In een surreële rust voltrekt zich in iedere afbeelding een klein drama: een slang eet een proportioneel gezien veel te grote vlinder, een vrouw slaat onder een boom een fles drank achterover, een kind doet zijn behoefte en wordt nagekeken door een varken. De foto’s worden door een donkere, horizontale lijn in de aarde aan elkaar verbonden, waardoor het lijkt alsof zij allen onderdeel zijn van hetzelfde, onwerkelijke verhaal.

De vreemde wereld in de foto’s van Mendes is zó geloofwaardig neergezet, dat zij als een nieuwe realiteit gaat gelden. Haar tweeledige werk bevraagt bovendien de gemaaktheid van het afbeelden en bekritiseert de beperkingen van onze perceptie. Mendes’ werk is theatraal en verhalend, maar bezit ook rust en sereniteit. Het is, kortom, zeer mooi werk, waarvan ik hoop in de nabije toekomst meer te kunnen zien.

In Man and Gravity, de film van Jakrawal Nilthamrong die in een loop wordt getoond, bestuurt een kleine, Aziatische man een motorfiets met zijspan die het tienvoudige van zijn lichaamsgewicht lijkt te vervoeren. De zijspan is beladen met een enorme en kleurrijke bult zakken, manden en stoelen. Naarmate de weg, net als het landschap, onherbergzamer wordt, wordt ook steeds duidelijker hoe ongelijk de verdeling is. Op een zandpad met grote keien komt de zijspan in een greppel tot stilstand. Het is midden op de dag en warm. De man draagt plastic slippers. Hij haalt enkele keien rondom de wielen weg, sjort de motorfiets los, valt bijna met fiets en al om en duwt hem uiteindelijk met veel krachtsinspanning de heuvel op. Helemaal alleen en in the middle of nowhere vervolgt hij als een mestkever zijn weg.

De Verenigde Staten en Mexico zijn in politiek en economisch opzicht elkaars tegenpolen. De grens tussen beide landen is ruim 3000 kilometer lang en wordt ieder jaar ongeveer 500.00 keer illegaal gepasseerd. Omdat er rondom de grenssteden intensief wordt gecontroleerd, heeft het illegale grensverkeer zich verplaatst naar de moeilijk begaanbare berg- en woestijngebieden. Jaarlijks laten honderden illegale migranten het leven tijdens hun oversteek door het onherbergzame niemandsland dat deze twee landen scheidt.

De Londense kunstenares Lucy Wood bracht vijf maanden door in het grensgebied in de buurt van Nogales, Mexico, en onderzocht de reizen van deze migranten. Hiervoor werkte ze samen met twee hulporganisaties, Humane Borders en No More Deaths. De tentoonstelling Vecinos Distantes / Distant Neighbours in de Amsterdamse Upstream Gallery, toont foto’s, films en installaties die Wood op basis van deze onderzoeksperiode heeft gemaakt.

Centraal staat een installatie van prikkeldraad, dat door Lucy Wood is verguld met 24 karaats goud. Hierdoor verwijst het werk niet alleen naar de strenge grensbewaking, maar ook naar de wederzijdse financiële afhankelijkheid tussen beide landen. Een deel van de Amerikaanse economie draait namelijk op de goedkope, illegale arbeidskrachten. De gouden grensomheining wordt omgeven door voorwerpen die de migranten (noodgedwongen) hebben achtergelaten in het bergachtige gebied. Sommige zaken, zoals identiteitsbewijzen en kleren staan voor het ‘oude’ leven van de migranten, terwijl waterflessen, rugzakken, schoenen, speelkaarten en medicijnen staan voor de reis en de overgang naar een nieuw bestaan. Enkele objecten zijn door Wood in brons gegoten, zodat deze vergeten of weggegooide voorwerpen een nieuwe waarde krijgen en tot souvenirs, of kleine gedenktekens worden.