TUBELIGHT

In so many of these talks about interdisciplinary action and crossovers there reigns a kind of Calvinistic moral belief that the mighty Other be it the Other as spectator or the Other as member of a different field (and preferably an Other who is young and loud and has a fuck-the-system attitude) will have the better, more authentic response. That he/she will be able to look at art or make art with fresh, pure views, ones more insightful than those opted by the ‘professional’ maker or spectator. But if we can look beyond this and to the ‘what’s really going on’ we’ll realize that the problem we’re discussing has more to do with the institutions and how they are supposed to deal with changes in art, its form and how it needs to be presented than with the works themselves and their makers.

Flirting? was a conference held in the Haags Gemeentemuseum on October 14th whose invitation read: „Why are artists choosing to work beyond their traditional parameters and in cooperation with other disciplines? Is this attitude a flirt or is there more at hand? Do the visual arts not allow for enough freedom of movement? And how do the visual arts differ from other disciplines? Do they still hold a preferred position or can they do better through their own self-destruction?” A text which, without a doubt, cites Cornel Bierens’ now infamous article De Beeldende Kunst moet onderduiken. Schaf de beeldende kunst af published on Friday May 5th in the NRC, as a rhetoric carrot hung enticingly before the noses of all those who wished to try their luck at a better answer.* So there certainly isn’t a lack of interest in the ‘borderline’ issue and all the peripheral debates it entails. And from the mere fact that they are all being given so much attention we must suppose that the problem is not only topical but also urgent.

Flirting? opened with Rutger Wolfson (Director of the Vleeshal in Middelburg) screening a music video by Chris Cunningham Windowlicker, which, in his mind, had all the ingredients of an artwork even though it had been made for and has had its debut on MTV (its viewing at Anthony d’Offay came later). Whereupon Wim van Krimpen later remarked that perhaps this video’s strength was just that: as a music video, on MTV. But Wolfson made it clear in his talk that what fascinated him is the potential of this new context, the freedom a ‘maker’ can have in working in a field just outside or parallel to his own. One of his aims is thus to invite people who he sees being creative and cutting edge in various ways – not necessarily in the field of art – and give them the room, the laboratory, (literally) to make art. It seems Wolfson has become the baby and curatorial herald of the avant-garde, positioned at the conference in Utrecht (see note) against his older generation colleagues and here, in The Hague, head to head with Van Krimpen. As well, it seems as though he is delivering a standpoint the audience wants to hear – one even Van der Ploeg might agree with – their applause proven by hissing groans of discontent during Van Krimpen’s albeit frank retort of Wolfson’s program in which the new director of the Haags Gemeentemuseum voiced his incomprehension for Wolfson’s will to seek out the products of the neighbor’s terrain and subsequently place them on his own art podium.

Van Krimpen’s position comes off traditional at best, reactionary, perhaps, but it does not warrant the mocking jeers it received. Placed next to Wolfson’s typification of his own tactics: „Hi-low crossovers are about strategy and crossovers between different disciplines are driven by theory, are ‘intellectual’ (perhaps the smartest sounding tidbit of the day) Wolfson certainly seems to come off as Mr. Dynamic.

But, should Windowlicker be shown at the Vleeshal, it will only be viewed intellectually, in its new cadre, restrained and therefore neutralized. To interpret a work is to (want to) tame it (Susan Sontag). The museum (read: institution) works in a similar fashion – a given fact by now – but what is very strange here and what could be seen at Flirting? is that the makers themselves (the dj’s, the designers, the video makers) of this untamed work seek to tame it by getting into bed with the tamer. Why? Because that’s where they can have an intelligent discussion about and receive intelligent reaction to their work, that’s also where they can get into bed with a whole bunch of geniuses before them hence becoming members of the genius club themselves. So let’s not belittle the still present attractiveness and power of the institution and realize that the chicken and egg dance between the institution (as is) and art (now) is still going strong, and will continue to do so until we find a more suitable way to marry the two. The ball’s in the court of the system makers, I say. Non-artists desire the art connection and artists look for the non-art? True for some but not for all: Gijs Müller explained that the term artist‚ was fine for him, that it gave him the freedom to fill in his own definition of what he was doing. But Lucas Verweij (in an inspiring talk, by far the most intelligent of the day) said he had problems with the term precisely because of this very freedom: Who will commission and trust an artist‚ to design his home, he said, everyone knows an architect‚ is meant to do this. Guus Beumer, the philosopher half of the design label S0, didn’t think it was interesting at all to put fashion in a museum but finds it fascinating to explore the mechanism of fashion itself, within the borders of style. And Geert Mul said he was looking for a 3-D matrix with connections all over the place. Whatever that means.

Flirting? ‘s program was certainly well thought out on one level: the speakers selected were given ample time to state their (own, personal) position without having to rush over important details. We had, after all, an entire day. And because many among those asked were ‘makers’ themselves, we were listening to art’s whys and hows at a primary level. In other words – and this is, at the same time, the symposiums weak point – there was lots of room for hearing and seeing the fundaments of the debate at hand but little room for secondary reflection and theory forming. We were given a good glimpse of what these artists are making and why it is that their ‘products’ should be termed or seen as crossed-over. What we missed out on was the questioning of the system itself, an inquiry into the mechanism of art-showing. For, as Kitty Zijlmans rightfully recognized: „we know that the artist is making crossovers, what we need to look into is what these crossovers mean. We need a theore tical parameter.” And Ineke Schwartz summed up attempting to fill this gap by stating that „it had not been their intention to do other-wise; that they had sought to look at the evidence and not to offer a conclusion.”

But that would be like me ending this with by saying: At the symposium called Flirting? I spend my Saturday having a nice time. But I won’t, I’ll end with the importance of semantics: What Flirting? was all about, at best, was positioning: how to position oneself as artist and how to position oneself as (professional) viewer. The fact that many are weary of choosing a term and sticking to it might either mean we’ve all become incredibly versatile or that we just simply are not specialized enough.

Noten

* These were also some of the themes broached on Septembe 15th in Centraal Museum Utrecht during a symposium, which questioned the position of the museum today. And even Liam Gillick (artist) and Michiel… (Director of the post graduate program Hallo, Rotterdam) haggled over these and other matters in their talk at the Appel last October 17th.

Flirting?, 14 okt

Gemeentemuseum Den Haag

Bij Flirting? verscheen een themanummer van Decorum.

De pijplurkende lettergod Mulisch ging haar voor. Hij stelde een paar jaar geleden een tentoon-stelling samen voor het Stedelijk. Een oninteres-sante, conservatieve presentatie van een ijdele amateur. Bol van pretenties, hol van inhoud.

Het begeleidende boek zucht zacht ziedend in de ramsj. Mulisch in de ramsj. Mulisch is de libris-top-tien gewend. Het Stedelijk had dat Mulisch moeten besparen. Mulisch had dat Mulisch moeten besparen. En dan nu HM. Het gaat er niet om of ze het wel of niet kan. HM houdt van kunst, dat is bekend. HM kunst zelf. Tussen de staatsiebezoeken door kleit ze. Niet onverdienstelijk, zeggen ‘betrouwbare bronnen'. Misschien wordt het wel gewoon een goede tentoonstelling. Maar welke criticus durft dat te zeggen. Hoon is zijn deel. Geslijm het verwijt. Welke criticus durft de presentatie de grond in te boren? Dat kan niet. Dat mag niet. Dat is onbestaanbaar. HM gaat niet naar de wc.

HM vrijt niet. HM laat geen boeren na het eten. HM maakt geen slechte tentoonstellingen. HM staat boven de wet. Dat willen we zo. Zo hebben we het afgesproken. Wie haalt het in zijn hoofd om HM een tentoonstelling te laten maken? Fuchs. Waarom? Voor het geld? Kun je je voorstellen dat de Mondriaan Stichting de subsidie-aanvraag voor de tentoonstelling afwijst? Kun je je voorstellen dat Waanders zegt, dergelijke rommel geef ik niet uit? Voor de eer? De grootste eer is de eer aan jezelf houden. Niet doen dus. Voor de bezoekers-aantallen? Ik zie de krantenkoppen al voor me. ‘HM in het Stedelijk'. ‘Het Stedelijk presenteert HM'. ‘HM als conservator'. Dat gaat erin. Ook in het buitenland. De journaals zullen ermee openen.

Buitenlandse correspondenten verwoorden de buitenlandse verwondering, de verbazing uit den vreemde. Dat schalkse Nederland toch. Natuurlijk loopt het storm. Maar die storm zegt niets over de kwaliteit. Die storm geeft alleen aan dat de tentoonstelling een hoog anekdotisch gehalte heeft. Moeten we daarvoor naar het Stedelijk? Het belangrijkste museum voor moderne kunst in Nederland. Hoe laf kan een museum zijn? Je onttrekken aan de kritiek en toch massa's voor de kassa's. HM onwaardig. Wie waarschuwt haar?

DE VOORSTELLING, HEDENDAAGSE KUNST UIT HET KONINKLIJK PALEIS

Stedelijk Museum, Paulus Potterstraat 13, Amsterdam

Aan elk verhaal zitten vaak twee kanten, zo niet meer. De expositie van Remko van Drongelen en Petra Laaper hanteert een soortgelijke benadering. Laapers sculpturen en Van Drongelens schilderijen vormen samen één geheel, twee kanten van een verhaal. In Galerie Ron Mandos wordt het verhaal van het lichaam verteld: innerlijk en uiterlijk, binnen en buiten. In de galerieruimte zijn de werken van Laaper en Van Drongelen zo geplaatst, dat elk werk volledig vrij is van wederzijdse beïnvloeding.

Laaper roept met haar zachtroze vilt en keramiek een beeld op van het innerlijke. Een metershoge buis doet denken aan een warmroze darm. Voetvormpjes aan een evenzo grote vilten vorm herinneren aan de voetjes van een foetus. Twee stalagmieten naast elkaar in een bobbelige vorm zijn tegelijkertijd beeldhouwwerk en natuur-verschijnsel. Laaper heeft op een poëtische wijze het letterlijke innerlijk van een levend wezen, de mens, weergegeven. De werken, verstild en eenvoudig van vorm, hebben een kwetsbare intimiteit. De kwetsbaarheid is echter te verstild en te rustig, waardoor het werk een minimale zeggingskracht krijgt.

Waar Laaper de binnenkant van de mens vat in haar sculpturen, probeert Van Drongelen het huidoppervlak weer te geven. Op de boven-verdieping, waar zijn werk dat van Laaper in hoeveelheid overtreft, hangen zijn schilderijen. Bij het opklimmen van de trap valt een grote berg blauwe plastic overschoenen op. Een bordje meldt: „In verband met de kwetsbaarheid van de vloer verzoeken wij u overschoentjes aan te trekken. In verband met de kwetsbaarheid van het werk is ook een andere aanpassing gedaan: de gehele ruimte is wit, doordringend wit. De vloeren zijn afgedekt met een witte laag kunststof, die over de plinten gebogen is. Hierdoor ontstaat een cocon. De galerie van Ron Mandos is omgetoverd tot een witte kubus, niet vanwege het voorkomen van enige afleiding, maar vanwege het creëren van een beschermd gevoel. De ramen zijn mat, een gelijkmatig licht valt erdoor naar binnen, maar van de buitenwereld is niets te merken. Yoghurt is het middel dat dit licht bewerkstelligde: op de ramen gesmeerd maakt het zuivelproduct glas tot matglas.

Het vroegste werk uit 1999 is een portret. Onmiddellijk vallen de ogen op, die diep en donker zijn geschilderd in een licht gezicht. De armen lijken zich te hebben losgemaakt van de persoon, en geaderd zweven zij voor het torso. Het t-shirt is een vaag kleurvlak, maar de armen en de ogen geven zwaarte en indruk aan de afgebeelde persoon.

Dan vier doeken van naakte figuren in één ruimte. Een wit doek hangt als een lijkwade over een lijst en noodt tot een heimelijke blik eronder. De huid van de afgebeelde naakten is van een breekbaar, doorschijnend wit. Van Drongelen probeert de huid weer te geven als van een pasgestorvene op het moment voordat donkere lijkvlekken zich aftekenen op de huid. Maar deze mensen zijn ontegenzeggelijk levend, de donkere, aandachttrekkende ogen werpen indringende blikken. Dood speelt ook op een andere manier een rol: de kunstenaar probeerde in de ogen van zijn portretten de blik weer te geven van iemand die net hoorde dat een geliefde is overleden, het moment waarop het besef van het verlies nog moet doordringen. Aspecten van dood en leven zijn hier samengebracht: een combinatie die de figuren van een ongrijpbare schoonheid voorziet.

Eén jongeling toont zijn handpalmen. Het lijkt een religieus gebaar, een gebaar van overgave. Een ander schilderij van een jongen, ook geheel naakt, met de handen voor het kruis. Allen zijn naakt, maar geen naakt dat verleiding, sensualiteit oproept. Elk van zijn geportretteerden is androgyn een duidelijk seksekenmerk ontbreekt ook bij de het enige vrouwelijke portret. Het schilderen van borsten zou te erotiserend werken, een effect dat de kunstenaar niet beoogt. Nu is een breekbare, universele schoonheid ontstaan. Om de persoonlijke trekken zo veel mogelijk uit te bannen is het model van het vrouwelijke portret wit gegrimeerd. Een gezicht dat doet denken aan een androïde met diepliggende ogen uit een science fictionserie het lijkt een mens, maar mist de eigenaardigheden die elk persoon tot een individu maken. Ook in de andere werken laat de kunstenaar details weg, details die door hun afwezigheid een universeel aspect benadrukken. Zo is geen lichaamshaar aan te treffen. Het gaat de kunstenaar met name om het weergeven van de broze, soms lichtroze aangezette huid.

Deze tentoonstelling vormt het debuut van de in 1996 afgestudeerde Remko van Drongelen. De werken van Petra Laaper en Remko van Drongele bijten elkaar niet. Beide kunstenaars hebben in oppervlak evenveel aandacht gekregen voor hun werk. De zeggingskracht van de schilderijen van Van Drongelen is echter zo sterk, dat een solodebuut ook op zijn plaats zou zijn geweest.

REMKO VAN DRONGELEN EN PETRA LAAPER, t/m 2 dec Galerie

Ron Mandos, Rodenrijselaan 24, Rotterdam

"Het verhaal van een modefoto wordt verteld door de taal van de kleren", lees ik op de muren van het Groninger Museum voorafgaand aan de tentoonstelling Inez van Lamsweerde & Vinoodh Matadin – Modefotografie 1995 – 2000". Maar wie op deze tentoonstelling voor de taal der kleren of voor de kleren zelf komt, wordt lichtelijk bedrogen. De kleren zijn hier eerder bijzaak dan hoofdzaak. Wat je ziet zijn foto's van vooral meisjes: onwaarschijnlijk mooie, mondaine, elegante, welgevormde sexy meisjes die naakt, halfnaakt of anderszins bedwelmend dun gekleed zijn. Herhaal het openingscitaat en vervang de ‘taal van de kleren' door de taal van de ogen, de lichamen, vingers en benen, zou de opdracht voor de kijker kunnen luiden.

Inez van Lamsweerde en Vinoodh Matadin lijken enkel mannen en vrouwen te fotograferen, die de mode, en de daarbij behorende glamour en kunstmatige uitstraling van de ‘taal van de kleren', niet echt nodig hebben. Zij lijken derhalve te breken met de bestaande modefotografie, ware het niet dat de mode allang meer is dan kleren alleen. De grote modehuizen, die ook opdrachten hebben gegeven aan Van Lamsweerde en Matadin verdienen weinig aan de kleren, maar des te meer aan de parfums en modeaccessoires als tassen en juwelen. Mode is op alle fronten identiek aan uitstraling, geluk en succes en wie dat niet bezit, heeft vette pech.

Het is vrijdagmiddag en het hele museum, inclusief de aanpalende tentoonstelling van het haute couture koppel Viktor en Rolf, wordt bevolkt door talloze mode-experts. Het zijn groepjes luid fluisterende, slanke en "mode-correct" geklede meisjes in de leeftijd van 12 tot 18 jaar, de categorie die men in neo-punk kringen de ‘huppelkutjes' noemt. Zij begrijpen instinctief wat Van Lamsweerde en Matadin in beeld brengen: ogenschijnlijke perfectie en natuurlijke schoonheid. Alleen: hoeveel schoonheid kan een mens verdragen?

En alsof het bedacht is, schuift daar in haar eentje een enigszins onhandig gekleed dikkertje langs de polaroids, die in het oeuvre van Van Lamsweerde en Matadin als hun tekeningen beschouwd kunnen worden. Ik peil haar ogen en aanschouw het verzamelde leed van de hele wereld, die op één of andere manier niet aan de (ultra slanke) norm van de heersende mode kan voldoen. Het is duidelijk. Zij voelt zich hier absoluut niet thuis en toch probeert ze te zien en te begrijpen. Misschien zoekt ze enige medemenselijkheid of troost, maar de beelden zijn á la Helmut Newton ongenaakbaar en hard. Van Lamsweerde en Matadin mogen dan breken met de glamourwereld van de glossies, ze breken niet met de ‘ogendwang' van de perfectie en de schoonheid. Ze maken het zelfs nog een graadje erger. Wie van nature niet mooi of uiterlijk perfect is, heeft in de mode van vandaag weinig of niets te zoeken. Ze leggen de lat in feite nog hoger. Neem de foto Frankie in skincoloured lacedress. De doorzichtige jurk is misschien te koop, maar het oogverblindende, haast wellustig vormgegeven lichaam, de priemende ogen en de golvend bruine haren van het model zijn dat niet. En het zijn juist deze kenmerken die de foto bepalen.

Ik luister aandachtig naar de slanke gelukkigen op zaal – even verderop – en ik hoor hen alleen maar vertellen wie welke maat heeft. De reclame doet zijn werk met een griezelige perfectie. Wie een dikke kont heeft en ouder dan twintig is, doet hier niet meer mee. Inez van Lamsweerde, die ooit naam maakte door het uiterste samen te brengen en onoverbrugbare tegenstellingen door middel van de computer op te lossen (Thank you Thighmaster of Final Fantasy) heeft zich uitgeleverd aan de MODE, de roem en het grote geld. Ze verdient het, maar jammer is het wel.

Inez van Lamsweerde, Vinoodh Matadin, t/m 25 mrt

Groninger Museum, Museumeiland 1, Groningen

Bij de presentatie van haar boek Bergweg – New Notational Systems For Urban Situations kreeg Minke Themans, grafisch ontwerper in Rotterdam, de gelegenheid een tentoonstelling samen te stellen bij TENT.. Deze tentoonstelling is een voortzetting – met andere middelen – van haar onderzoek naar hoe de stad zich identificeert naar de gebruiker en hoe je die gegevens zou kunnen vastleggen in een visuele taal. Het gaat daarbij niet alleen om de stad als gebouwde omgeving maar ook de stad als beleving en alledaagse leefomgeving. Architecten en vooral stedenbouwkundigen zijn altijd op zoek naar manieren om ‘de stad' in de vingers te krijgen. Dit gebeurt meestal vanuit de gebouwde omgeving en de wijze waarop die vormgegeven is. Maar daarbij spelen allerlei veel minder concrete zaken een rol: hoe maken mensen gebruik van deze gebouwde omgeving en hoe beleven ze haar. Juist die aspecten zijn lastig vast te leggen en te bepalen, maar van groot belang voor de uiteindelijke gebruikers. Themans benadert de stad als graficus en gebruiker en vanuit dat perspectief zoekt ze naar manieren om de beleving van een stad – de beleving die door zoveel verschillende ‘gegeven' elementen wordt beïnvloed – met grafische middelen vast te leggen. Om te komen tot notatiesystemen waarmee gegevens van een heel verschillende orde, zoals een bouw-volume en het geurbereik van een hondendrol, in een zelfde soort taal gelezen kunnen worden.

De tentoonstelling Notational Systems For Urban Situations opent met een grafiek waarin drie boeken met elkaar verbonden worden. De Onzichtbare Steden van Italo Calvino en BauEntwurfsLehre van Ernst Neufert, vormen ieder een ‘poot' van de grafiek, waarbinnen Themans haar boek heeft gepositioneerd. In de grafiek zijn verder werken van kunstenaars en architecten geplaatst die door lijnen verbonden worden met categorieën uit de boeken van Calvino en Neufert. Een aantal van deze werken is te zien op de tentoonstelling; de rest hangt gedocumenteerd en gebundeld aan een draadje naast de grafiek. Calvino benadert de stad poëtisch, vanuit fantasie en herinnering. Neufert onderzoekt haar vanuit een functionalistisch kader. Hij ontwikkelde maatsystemen voor alle denkbare aspecten van een stad. Themans heeft de Bergweg aan een empirisch onderzoek onderworpen. De structuur van de tentoonstelling is uit de verschillende posities van Themans, Calvino en Neufert in de grafiek af te leiden, maar de tentoonstelling heeft de grafiek zelf niet nodig. De kijker wordt eerder in verwarring gebracht: wat zijn precies de verschillende uitgangspunten en waar kan ik die terugvinden binnen de getoonde werken?

Deze angst is ongegrond, de kunstwerken geven de toeschouwer voldoende informatie om zelf verbindingen te leggen en zijn eigen beleving van de stad hier en daar te herkennen.

De tentoonstelling is een typisch voorbeeld van het aan een thema ophangen van kunstwerken, om zo een kader te verlenen aan een onderzoek. Het is misschien niet de opzet van de samenstellers, maar het gevolg is dat de werken ‘gelezen' worden als illustraties van dit onderzoek en dan natuurlijk geen duidelijk antwoord verschaffen. Maar dat was ook nooit de opzet van de kunstwerken.

Justin Bennett noteerde tijdens een wandeling alle geluiden maar ook gevoelens die hij opving. In Soundwalk (1998) bestaande uit lange horizontale computertekeningen – als de uitdraai van een cardiogram – in zachte kleurvlakken, schreef hij in grijs potlood: ‘Bird singing', ‘Electric Drill', ‘Door Slams', maar ook ‘Devotion', ‘Anxiety' en ‘Sensuality'. Emma Kay's ‘The World from Memory' is een prachtige ijle tekening in grijs potlood. De wereldkaart is duidelijk te herkennen maar ‘klopt' niet, hij is uit het hoofd getekend. Landen hebben vormen aangenomen die soms zeer ver van hun reële vorm zijn afgedwaald. Je vraagt je onwillekeurig af wat de relatie is tussen de vorm die een land aannam en de betekenis die dat land voor de kunstenaar heeft. De empirisch onder-zoekende mentaliteit van Themans boek is terug te vinden in het werk van Bibo, een Rotterdamse kunstenaar die een aantal maanden in Antwerpen verbleef en op subjectieve manier, in collages van foto's, teksten en tekeningen, noteerde hoe zij zich de stad eigen maakte. Geen bekende toeristische plaatjes, maar de abonnementskaart van het zwembad, de groenteafdelingprijsstickers van de supermarkt en een overzicht in tijd van voorbijgangers in de straat. In The Books of Groningen (1989) legt de architect Daniel Liebeskind zeer diverse aspecten van een stad vast. Uitgangspunt is steeds een letter van de oude stadsnaam van Groningen ‘CRUONINGA', waaraan hij elementen als tijd, kleur, filosofie en economie koppelt. Zo brengt hij zeer verschillende factoren die in een stad samenkomen bij elkaar. Het bedrijf Art + Com uit Berlijn doet onderzoek naar de manier waarop bestaand, soms zeer oud filmmateriaal, met digitale middelen zo vormgegeven kan worden dat het een driedimensionaal beeld oplevert waar de toeschouwer als het ware door heen kan lopen.

In de video ‘Invisible Shape of Things Past' (1997) zie je hoe gebouwde omgeving uit vervlogen tijden haar ruimtelijkheid terugkrijgt. Van de kunstenaar Edwin Zwakman is het werk Uitzicht (1994) te zien. Vanuit een lege ruimte kijk je door grote ramen op een stad. Je ziet wat hoge torenachtige kantoren, het dak van een grote hal en nog wat kleine gebouwen. Het is een vrij anoniem uitzicht, er spreekt weinig karakter uit, geen ‘room with a view'. Bij nadere beschouwing blijkt het niet om een reëel uitzicht te gaan, deze stad is fictief, de torens bestaan uit cassettebandjes en de rest van de omgeving lijkt ook wat bordkartonnerig. Architecten gebruiken maquettes om te communiceren wat ze met een plan voor ogen hebben. Foto's kunnen het maquettebeeld nog ‘echter' maken. De beschouwer van deze foto's weet dat het om fictie gaat, maar deze heeft een doel: ‘duidelijk maken hoe de stad er na de ingreep uit zal zien'. Zwakman is kunstenaar en gebruikt fotografie en maquettes om een beeld neer te zetten dat geen buiten zichzelf liggend doel heeft. Zijn beeld is. Hij schept een uitzicht op een fictieve stad en refereert daarbij aan ons vertrouwde beelden. Tegelijkertijd onthoudt hij ons iedere referentie, je denkt iets te herkennen maar loopt vervolgens tegen een muur van gestapelde cassettebandjes. Waar de architect zijn beelden wil ‘laten lijken' om informatie over te kunnen brengen, verwart Zwakman de toeschouwer met ‘de gelijkenis' van zijn beelden. De bezoeker heeft de centrale grafiek, waarin Themans haar boek in relatie brengt met de boeken van Calvino en Neufert, niet nodig zoals de samenstellers hem misschien nodig hadden om tot de tentoonstelling te komen. De tekeningen, foto's en grafische werken die te zien zijn spreken voor zichzelf en de relatie met het boek ‘Bergweg' is steeds op verschillende wijze – direct of indirect – aanwezig. De helderheid, die het boek ‘Bergweg' zo aantrekkelijk maakt, heeft Themans juist bereikt door – naast tot prachtige grafische oplossingen te komen – de verschillende aspecten die zij onderzocht naast elkaar te plaatsen. Ze laat het aan de lezer over, door het boek heen, zijn eigen relaties te leggen.

NOTATIONAL SYSTEMS FOR URBAN SITUATIONS, t/m 3 dec

TENT., Witte de Withstraat 50, Rotterdam, open di t/m zo 11-18

Boek: ‘Bergweg – New Notational Systems For Urban Situations' door Minke Themans, 010 Publishers, Rotterdam (ISBN 90-6450-401-6)

Rotterdam: de gang naar het SoHo van de stad, met de Witte de Withstraat als einddoel, biedt een boeiende mix aan visuele ervaringen. Glimmende hoogbouw, junks voor de Pauluskerk, de voormalige bioscoop Calypso net gerenoveerd tot ‘het hart van Rotterdam 2001’, gebagger door rul zand in de opengelegde Mauritsweg. Het Nederlands Foto Instituut is gemakkelijk herkenbaar tussen de bonte mengelmoes van galeries en voedselverstrekkende neringdoenden. Twee ferme banieren aan de strenge gevel van Witte de Withstraat 63 geven aan dat hier iets cultureels gaande is. In de archaïsche hal meldt een marmeren plaquette dat hier ooit met trots de Nieuwe Rotterdamse Courant de deuren opende die sinds, zo meldt een andere plaquette, 30 maart 1994 toegang geven tot het ‘huis van de fotografie’. Na de hal en een paar treden ben je in een hoge lichte ruimte. Links een balie; als om iedere vergissing uit te sluiten, erboven fier op de wand de tekst: Nederlands Foto Instituut/ Institute for Photography in the Netherlands. Achter de balie is het leeg. Twee vrouwen staan elders te rommelen met een bloemstuk en delibereren intensief over iets dat moet worden klaargezet.

Ze zijn druk, dat zie je meteen. Ik voel me dan ook een beetje bezwaard, een indringer in het vaak zo complexe logistieke proces rond serieuze kunstpresentaties. Niettemin merkt eentje me op en meldt dat de entree vijf gulden kost. Als ik ze overhandig, aarzel ik even, maar ik krijg geen kaartje en mag klaarblijkelijk doorlopen. De verkoopster stort zich ogenblikkelijk weer in haar operationele discussie.

Door twee hoge deuren is de tentoonstellingsruimte zichtbaar. Een sobere, verbazend fris aanvoelende ruimte. Gezoem verraadt dat het klimaat hier ferm in de greep wordt gehouden. De ‘grote zaal’ zoals de brochure van het NfI deze aanduidt is een prettige ruimte. Een mooie sobere betonnen vloer, pilaren in grijs, witte wanden en een donker plafond in zwart en donkerblauw. Het heeft er iets van een vlakkevloer theater. De wanden, en belangrijker nog, de daaraan gepresenteerde fotowerken zijn uitstekend uitgelicht. Een gericht egaal TL licht aangevuld met een flinke batterij spots. Hier is goed nagedacht over de juiste verlichting en dat doet deugd.

‘Een blik van verstandhouding – Hedendaagse fotografie uit Canada’ blijkt de tentoonstelling volgens een introductiepaneel te heten. De blik wordt onmiddellijk naar het centrum van de zaal getrokken. Daar staan wankel uitziende tafeltjes in een carrévorm die een beetje aan een werk van Kabakov doen denken, maar na lang speuren volgens een kaartje aan de wand niets anders kunnen zijn dan de installatie ‘Les Personnes’ van Nathalie Caron en Charles Guibert. Op de tafeltjes, boeken met teksten, foto’s en een enkel voorwerp. Minder raadselachtig zijn de twaalf zwart/wit foto’s van George Steeves. ‘Zonder titel’ toont Steeves zicht op een nogal dunne dame en een heer met een fors geërecteerd lid. “Dat wordt neuken…”, denk je onwillekeurig, maar later in de trein terug lees ik dat het NfI het allemaal wat verhevener waarneemt. De mooi verzorgde, gratis brochure reutelt immers dat het gaat om een ”onderzoek naar zelfverbeelding, naar het persoonlijke verhaal, de esthetiek van het gewone, de poëzie van het alledaagse leven”. Die hadden we nog nooit gehoord! Maar enfin, terug naar de ‘geprogram-meerde confrontatie van het publiek met de subjectieve beleving van anderen’. Naar de werken van Laura Latinsky bijvoorbeeld. Ook zij legde beelden vast van jonge mensen op een bed, in kleur dit maal onder de titel ‘Als Venus’ uit 1996. Het zijn mooie poëtische beelden: inderdaad de poëzie van het alledaagse leven. Weinig expliciet, maar ook hier zal het -zo voel ik- uiteindelijk op de daad uitdraaien, da’s duidelijk.

Terwijl ik geniet van de Canadese intimiteit, klossen de twee dames uit de hal binnen. Ze verslepen een katheder om later terug te keren met het bloemstuk. Beide worden in de zaal opgesteld. Er staat overduidelijk een evenement te gebeuren.

Helaas houdt dát de beide medewerksters te zeer bezig om te noteren dat de video van Sylvie Laliberté niet werkt. Of liever gezegd, ze zien me wel naar het zwarte dode beeld turen, maar doen net alsof ze het niet merken. Té druk! De ‘man van de muziek’ heeft zich inmiddels in de hal gemeld, zo vang ik nog net op. First things first; gelijk hebben ze. Aldus wordt mij helaas de geprogrammeerde confrontatie met het werk van Laliberté onthouden.

Wat wel helemaal te zien is zijn de foto’s van Andrea Stultiëns onder de titel ‘Andere uitzichten – Rotterdam en de binnenvaart’. Eindelijk weer eens een titel die de lading dekt! 28 stille, beetje droef stemmende kleurenfoto’s in de ‘kleine zaal’ en een collage van familiekiekjes en binnenvaartsnapshots uit het album van zo’n echte Hollandse binnenvaartfamilie. Alles wederom mooi gehangen, goed uitgelicht. De beschrijving van de gepresenteerde kijkjes in roefjes, haventaferelen en kademuren, kan de bezoeker vinden op een A4-tje dat na gebruik mag worden teruggezet in het perspex bakje. Helaas klopt de volgorde niet met het gebodene. Waar volgens eigen constatering een man in de roef aan een stuurwiel staat, gaat het volgens het A4-tje om een klas aankomende schippers tijdens de schiemanswerk-les. Maar na enig gezoek, waar puzzelaars zelfs wel aardigheid aan kunnen beleven, is er best uit te komen. In ieder geval leidt het tot intensiever kijken naar de foto’s van Stultiëns en die zijn dat waard.

Terug in de hal is het inmiddels een nogal stressvolle bedoening. De man van de catering heeft zich klaarblijkelijk eveneens aangediend. Hij sleept zwetend kratten bier en lekkere hapjes naar binnen. Door al het gedraaf en geren heb ik niet meer de behoefte om aan een van de twee tafeltjes plaats te nemen om de koffie, chocolade, thee, heet water of soep te testen die de automaat belooft te kunnen leveren. Niets is immers treuriger dan het getuige zijn van de voorbereidingen voor een feestje waar je zelf niet bij mag zijn. Dus na een kort bezoek aan het plezierige en maximaal uitgeruste toiletje (met haakje voor jas, prullenbakken -op de herentoiletten!- blower én mooie grote Hokatex handdoek!) verlaat ik de hal. De achttien garderobekluisjes en de zestien haakjes die samen de ‘onbewaakte garderobe’ vormen, laat ik voor wat ze zijn. Niet langer in de weg lopen lijkt het beste. Even overweeg ik om aan de overkant van de straat vanaf het terras van Snackbar Spooky of Shoarma Eilat het verloop van de festiviteiten van een afstandje gade te slaan. Mijn nieuwsgierigheid verliest het echter van mijn behoefte om de Maas nog even in het echt te zien, en daar te dromen voordat er weer van alles moet.

Aantrekkelijkheid gebouw ***
Onthaal, ontvangst, kassa **
Garderobe **
Informatiemateriaal **
Bijschriften **
Zaalteksten **
Zitgelegenheid *
Restaurant n.v.t.
Boekwinkel n.v.t.
Toiletten *****
Onderhoud algemeen ****
Bereikbaarheid ***

EEN BLIK VAN VERSTANDHOUDING -HEDENDAAGSE FOTOGRAFIE UIT CANADA, t/m 29 okt

ANDERE UITZICHTEN-ROTTERDAM EN DE BINNENVAART, t/m 5 nov

Nederlands Foto Instituut, Witte de Withstraat 63, Rotterdam

Op het KNSM eiland staat een gebouw, waarvan de bewoners geen was of andere in het oog springende zaken aan de buitenkant van hun gevel mogen hangen opdat anders het esthetische, stedebouwkundig zicht op het gebouw wordt verstoord.

De flatgebouwen op het Coney Island in New York, die op de foto's van Josie Sykes staan, stralen eenzelfde soort rust en esthetiek uit, zij het dat het rustieke zicht niet door regelgeving tot stand is gekomen. Op het eerste gezicht oogt de fotoreeks opvallend natuurlijk. Een heerlijk zonnige nazomerdag met slechts een enkeling die over de houten kade van het eiland loopt. Ook een tweede serie van drie foto's toont een rustieke, vakantie-achtige sfeer van een badplaatsje in Zuid Frankrijk. Een stadje tegen een heuvel aan gebouwd, met aan de voet een paradijselijk water. Enkele kinderen springen vanaf een piertje het water in en worden in hun spel niet gestoord door overige badgasten, want die zijn er niet.

Naarmate je langer naar de aangenaam harmonische foto's kijkt, vraag je je af hoe het toch in vredesnaam mogelijk is zo'n statisch kiekje te nemen op een klaarlichte, zonnige dag zonder een batterij aan afleidende beeldinformatie als kiosken met reclame, zweefvliegtuigjes en honderden badgasten mee te nemen. Waar zijn de toeristen, de families met grote tassen proviand en lelijk gekleurde badlakens en windschermen, de gevels vol reclame, de motorbootjes en waterfietsen? Maatregelen om dit soort storende beeldinformatie uit het dagelijks leven te weren, lijken ineens tamelijk overdreven – en bovendien vechten tegen de bierkaai – als je je bedenkt dat de oorspronkelijke rust in een dergelijke omgeving kan worden hersteld met een digitaal fotoprogramma.

Want zo zijn de foto's van Sykes tot stand gekomen. In tegenstelling tot het werk van collega Miloushka Bokma, nadrukkelijk computerbewerkte foto's waarin de kleding van de gefotografeerde personen centraal lijkt te staan, geven de beelden van Sykes geen blijk van enige manipulatie. De twee fotografen zijn de initiatiefnemers van de tentoonstelling Repetition in het Consortium te Amsterdam. De twee andere fotografen in de tentoonstelling, Hein Hage en Milette Raats, zijn door hen uitgenodigd om binnen het concept van de herhaling en herinnering, twee tegengestelde bewegingen volgens de filosoof Kierkegaard, hun werk te presenteren.

In de tentoonstelling is samengewerkt met een sponsor. Het idee van de twee kunstenaars was om niet alleen de materialen gefinancierd te krijgen maar tevens te onderzoeken op welke manier er een samenwerking kan ontstaan die tot een groter publieksbereik leidt. Drukkerij Kwak & Van Daalen & Ronday droeg daarom niet alleen zorg voor de perfect gedrukte foto's maar verzorgde eveneens een postercampagne in de stad waarop de foto's van de vier deelnemers in een strak ontwerp van vormgever Sarah Cromwell zijn geperst.

Het is noemenswaardig dat een drukkerij zoveel voorzieningen belangeloos ter beschikking stelt – er is zelfs een full color catalogus te koop voor slechts vijftien gulden – maar de begeleidende ‘informatie' leidt in feite alleen maar af van wat het werk van de vier kunstenaars te vertellen heeft. De vormgeving van Cromwell doet de afzonderlijke werken doorgaans geen recht. Van het prachtige drieluik van Hein Hage, waarin het zicht op een bestelbus tegen een gifgroene achtergrond vanuit verschillende openingen in een donkere loods steeds net iets verspringt, blijft weinig over in de catalogus. De foto's zijn voornamelijk zwart, waarin enkele vlakken het doorzicht op de bus geven. Als de ogen gewend zijn aan het donker, zijn in het zwart vele nuances te herkennen en de verspringende openingen waar doorheen steeds weer een ander gedeelte van de bus is te zien, blijven het oog prikkelen. De ondersteuning van de autonome beelden in een geharnast ontwerp dat de werken reduceert tot kleurige ‘plaatjes' kan dan ook maar beter genegeerd worden. De werken zijn sterk genoeg om het op eigen kracht te doen.

REPETITION, t/m 1 okt

Consortium Oostelijke Handelskade 29, Amsterdam

De Stichting Utrechtse Beeldende Kunst (sub-k) ging afgelopen zomer internationaal. Organiserende kunstenaars Charlie Citron en Bastienne Kramer, beiden wonend en werkend in Amsterdam, nodigden een elftal kunstenaars uit om in sub-k's kunstcentrum Begane Grond een periode te komen werken. Deze artist-in-residence workshop, opgezet rond het thema Mis-Understanding, ging vergezeld van openbare kunstenaarsgesprekken waarin ingegaan werd op werk en projecten van de deelnemers. De werkperiode wordt momenteel afgesloten met een expositie.

Wie de presentatieavonden voorafgaand aan de opening gemist heeft, heeft misschien net als ik moeite met het herkennen van de relatie tussen het thema en de daaruit voortgekomen kunst-werken. Bijvoorbeeld de negen zwartoranje schilderijen van Richard Thomas, tezamen als ‘Untitled (Orange Fall)' gepresenteerd. Ook al zal niet iedereen zich erin kunnen vinden, onbegrip lijkt een wat zware duiding voor de sierlijke maar strak geordende grafische patronen die hij vanuit het middelpunt aanbracht. Ook Jozef van der Heijdens werk ‘Antwoordapparaat' is moeilijk te koppelen aan misverstand. Hij maakte een diapresentatie van huiselijke stillevens als kopjes in een afwasrek en een vaas op tafel, en vergezelde deze van het geluid van ingesproken boodschappen op een antwoordapparaat.

Dit roept wel de vraag op of de boodschappen spontaan zijn of van papier gelezen worden, maar dat is nauwelijks een misverstand te noemen. Bij andere kunstenaars valt die relatie gemakkelijker te leggen. Een bijna letterlijke verbeelding van een misverstand is Tomasz Matuszaks object getiteld ‘One Bicycle', samen-gesteld uit alle onderdelen van één fiets. Iets soortgelijks doet Dan Devine, die een fascinatie heeft voor het binnenste buiten keren en deconstrueren van voorwerpen als motorfietsen, schoenen en zelfs een auto. De uitvoerige handleiding hiervoor valt in een tentoongestelde publicatie te lezen ("Now just cut your car apart … Remember the insides of objects are smaller than the outsides."). Door de keuze van zijn (status) objecten gaat hier echter meer meespelen dan letterlijke of visuele deconstructie alleen. Een misverstand op zich is Martin Zets smakeloze videoloop van een hond die een kat neemt.

De werken in de tentoonstelling vormen geen eenheid – men pretendeert dan ook niet dat ze dat zijn -, maar een verzameling individuele werken. De vorm en inhoud van het werk en de benaderingswijze van de kunstenaars is zeer verschillend. Of dat te maken heeft met hun culturele achtergrond of juist met hun individuele zienswijze is de vraag. Evenals of de ‘‘grote verschillen in expressie tussen culturen'' – waar men in het persbericht van spreekt – voortkomen uit ‘onbegrip en misverstand' tussen culturen of uit ‘afwijkende standpunten' van individuen. Bovendien wordt (daardoor) niet duidelijk gemaakt waarom juist deze kunstenaars werden uitgenodigd op het gekozen thema in te gaan. Misschien dat voorafgaande ontmoetingen tussen de organisatoren en deelnemers hier aanleiding toe gaven. Kramer nam eerder deel aan een project georganiseerd door de Foundation for Indian Artists, waarin culturele confrontaties en overlappingen in een twee maanden durende werkperiode door Nederlandse en Indiase kunstenaars werden onderzocht. Charlie Citron ontmoette bijvoorbeeld Dan Devine en Martin Zet in Tsjechië, tijdens een werkperiode in het kader van een symposium waar de uitwisseling van ideeën over culturele en disciplinaire grenzen centraal stond. Curator ervan was Denise Carvalho, die tevens voor Mis- Understanding de openingslezing hield. Ongetwijfeld was er aanleiding om juist deze kunstenaars uit te nodigen. Het is ook zeker een interessante expositie geworden. Maar meer informatie over hoe de deelnemers met het thema zijn omgegaan, had kunnen zorgen voor een dieper inzicht in het thema Mis- Understanding en in de invloed van onbegrip en misverstand op verschuivingen in creatieve uitingen.

MIS-UNDERSTANDING, Charlie Citron, Bastienne Kramer, Dan Devine, Jozef van der Heijden, Lucia King, Erica Knerr, Paco Simon, Sheila Makhijani, Shukla Sawant, Richard Thomas, MS Umesh, Martin Zet, Tomasz Matuszak, t/m 24 sep

Begane Grond, Lange Nieuwstraat 2, Utrecht, wo t/m za 12-17, zo 13-17

‘Keep Walking'. Méér nog dan de titel van de tentoonstelling zou het een motto kunnen zijn voor de galerie. Lumen Travo begon ooit als salon in een kamer driehoog-achter boven de Amsterdamse boekhandel Athenaeum. Na drie adressen te hebben gehad en na een recessie te hebben overleefd, pronkt galeriehoudster Marianne van Tilborg, terecht met haar -fysieke en immateriële- plek in de kunstwereld. Maar liefst tien van ‘haar' kunstenaars waren vertegenwoordigd op de laatste Biënnale van Venetië. Kunstenaars als Shirin Neshat, Michel François, Jimmie Durham en Ricardo Brey werden door haar vertegenwoordigd lang voordat de huidige hype van niet-westerse kunstenaars zich aandiende.

In haar tentoonstellingsprogramma zijn opvallend weinig Nederlanders te vinden. Van Tilborg wijt dat aan haar fascinatie voor ‘het nieuwe beeld', het onbekende. Ze gaat graag het gesprek aan met en over verschillende culturen om zo te komen tot ontdekkingen van nieuwe beelden of zienswijzen. Haar voorliefde voor het poëtische en haar zwak voor het surrealistische leverde daarnaast een fascinatie op voor de Belgische kunst en cultuur. Eén van de Belgen die bij Lumen Travo regelmatig exposeert is Thierry Renard. Deze kunstenaar, ooit verzamelaar en advocaat, vloog in zijn hoogtijdagen als jurist in Concordes de wereld rond. Onderweg en in de hotels waar hij verbleef was hij altijd bezig met knippen; overal ging de schaar in. Van zijn twee voornaamste niet-professionele bezigheden: het knippen en het verzamelen, heeft hij uiteindelijk zijn professie gemaakt. Hij begon met het maken van collages; samenvoegsels van reproducties van oude meesterwerken waaraan steeds een nieuw element was toegevoegd. Daarbij nam hij niet zelden de kunsthistorie op de hak.

Voor de tentoonstelling die nu te zien is, maakte Renard voor het eerste geen collages maar découpages. Hij voegde niets samen maar liet juist iets weg. In de ruimte hangt een serie werken waarop steeds één zeer klassiek thema is afgebeeld: een urn, een amfora, een zuil, een kapiteel. De voorstelling is spaarzaam opgebouwd uit zorgvuldig uitgeknipte fragmenten papier. Renard gebruikte hiervoor pakpapier met rozen en cadeaupapier met barokke bloemen of met Delfts blauwe tegeltjes. Het klassieke ontmoet hier het moderne op een speelse wijze die absurdistisch, misschien zelfs kitsch te noemen is. Eén van de vazen is zelfs opgebouwd uit een sierlijk spel van fragmenten van een reproductie van een werk van Theo van Doesburg.

Waar Renard vooral zijn hoofd en de ratio lijkt te gebruiken, volgt Remy Jungerman vooral zijn hart en intuïtie. In de kleinere voorruimte van de galerie hangt een installatie van Jungerman die een prachtig contrast vormt met het werk van Renard. Deze Flattened Toad Force borduurt voort op de thematiek van Jungerman waarin elementen uit de winticultuur figureren. Het draait in zijn werk vaak om de kwetsbaarheid van de mens. Of hij nou reist, verblijft, communiceert of juist niet; net als de kikker die probeert over te steken dreigt er altijd het gevaar dat je platgewalst wordt…

THIERRY RENARD, KEEP WALKING / REMY JUNGERMAN, t/m 11 okt

Galerie Lumen Travo, Lijnbaansgracht 314, Amsterdam, wo t/m za 13-18, 1e zo v/d mnd 14-17

Het gebeurt een paar keer per jaar: je stapt een tentoonstellingsruimte binnen en de wereld verdwijnt als drijfzand onder je voeten. Het duurt een fractie van een seconde, maar al je verwachtingen, clichés en vooroordelen zijn verdwenen. Wat overblijft is een vreemde stilte in je hoofd, maar boordevol energie en beweging. ‘Lost & Found Notes' van Rita Ackermann behoort tot deze categorie tentoonstellingen. Bij Annet Gelink Gallery te Amsterdam presenteert ze negentien kleine tekeningen uit een schetsboek, en een fries met potloodtekeningen langs drie wanden in de achterruimte

Eerst de clichés en de vooroordelen: de tekeningen en schilderijen van Rita Ackermann verschijnen al jaren in als trendy bestempelde (mode-)tijdschriften als Purple, Self Service en het nieuwe Made in the USA. Haar New Yorkse vriendenkring bestaat uit Susan Cianciolo, Kim Gordon, Sofia Coppola, etc., met andere woorden genoeg kenmerken om haar werk als een modeverschijnsel te zien, te omarmen en vervolgens met de volgende trend te vergeten. Ondertussen werkt ze reeds een aantal jaren aan een traag groeiend oeuvre – net als Sonic Youth en Purple trouwens -, woont ze niet meer in New York maar in Texas, en de laatste vier maanden in Hongarije, haar moederland.

De nieuwe tekeningen bij Annet Gelink zijn in Europa ontstaan, na een bezoek aan de Beethovenfries van Gustav Klimt te Wenen. Het is een eerste opmerkelijke dissonant. In een kort gesprek relativeert ze het belang van Klimt en zijn Jugendstil-fries in de Wiener Secession, "maar het heeft wel een grote indruk op me gemaakt". Ze leest Jung en is geïnteresseerd in religies, sekten en symbolen. "Mijn werk is narratief", vertelt ze verder, "daar krijg ik vaak kritiek op, maar mijn tekeningen zijn narratief en ik kan er ook weinig over vertellen". Er volgen nog meer onzekere tegenstrijdigheden. We kijken naar de tekeningen, de stilte in mijn hoofd blijft kortsluitingen veroorzaken.

De nieuwe werken zijn minutieus en virtuoos getekend. Thematisch vormen ze een geheel, maar het zijn tegelijkertijd negentien individuele werelden: feeëriek en obscuur, mythologisch en heidens, niet van deze tijd en toch ook weer wel. Denk aan een koppel skaters met wijde broek, gympen en een death metal T-shirt aan.

Ze musiceert en luistert veel naar muziek tijdens het tekenen. "Rita Ackermann is a recording artist with changing permanent homes", schrijft Made in the USA bij haar gepubliceerde foto's. Het zijn voodooachtige poppetjes, een kledingreportage en bedoelt als correspondentie met haar New Yorkse vrienden. "Borderline syndrome – energies of defence" denk ik, maar het valt nog af te wachten of Rita Ackermann uitgenodigd wordt voor de volgende biënnales, Manifesta's en Documenta's. Het is te hopen. ‘Lost & Found Notes' is tot en met 15 oktober een niet te missen tentoonstelling in Amsterdam.

LOST & FOUND NOTES, Rita Ackermann t/m 15 okt

Annet Gelink Gallery, Laurierstraat 187-189, Amsterdam, t 020 3302066