TUBELIGHT

De Mexicaanse kunstenaar Carlos Amorales (1970, pseudoniem voor Carlos Aguirre) heeft in de loop der jaren een typerende vormentaal ontwikkeld waarbij dieren, insecten, doodshoofden, mensen en objecten worden geabstraheerd tot silhouetten. Zijn werk, dat een grafisch karakter heeft, is vaak opgebouwd uit gestileerde en vlakke vormen in voornamelijk zwart, wit en rood. Amorales studeerde zowel aan de Gerrit Rietveld Academie als aan de Rijksakademie in Amsterdam en werd bekend met zijn wrestling performances. Voor deze gevechten bedacht de kunstenaar het karakter Amorales, onder wiens naam hij professionele worstelaars gemaskerd liet vechten in een boksring binnen de setting van een galerie. De naam Amorales is gebleven, maar hij heeft zijn werk uitgebreid naar andere media: installaties, videoanimaties, collages, schilderijen en tekeningen.

De animatie Discarded spider, die in de benedenruimte van Annet Gelink Gallery wordt getoond, is een goed voorbeeld van Amorales’ huidige werk. Een grafisch patroon dat aan een web doet denken, beweegt door het beeld. Het patroon lijkt aanvankelijk digitaal gegenereerd, maar dan stapt de kunstenaar zelf in beeld. Zijn silhouet grijpt het web vast, dat een driedimensionale constructie blijkt te zijn. Het platte beeld krijgt daarmee een verrassende diepte, met de kunstenaar die als een spin in zijn eigen web beweegt. Amorales’ grafische en platte vormentaal brengt vaak een vergelijkbare illusie van ruimte teweeg. Zoals in de animatie Anunciation birds waarin vogels wegvliegen binnen een steeds krapper kader, of in Dark mirror waar de aanvankelijk begeleidende pianomuziek plotseling verbeeld wordt door een pianist.

Anders van aard is het nieuwste werk van Amorales, de prominente installatie Vertical earthquake. De kunstenaar grijpt in dit werk terug naar een jeugdherinnering. In 1985 werd Mexico meerdere malen getroffen door aardbevingen. De meest heftige uit de reeks van vier was de aardbeving op negentien september van dat jaar. Met een schok van 8,1 op de schaal van Richter stortten flatgebouwen in en werden naar schatting 10.000 mensen bedolven onder het puin in Mexico-Stad. Op de galeriemuren heeft Amorales negen cirkelvormige tekeningen aangebracht met behulp van vervormde linialen. De lange ijzeren latten zijn in de vorm van een bliksemschicht gelast, naar de contouren van de door de aardbeving getroffen Mexicaanse gebouwen. Elke liniaal is aan de muur bevestigd aan één punt, als een epicentrum. Door het metaal vanuit dit midden steeds minimaal te verschuiven en de contouren op de muur met een potlood te volgen, ontstaat een ragfijne potloodtekening van hoekige lijnen die in een cirkelvorm de aardbeving grafisch weergeven. De negen uitwaaierende aardschokken variëren in vorm en intensiteit. De vernietigende kracht van de aardbeving wordt door middel van deze lijntekeningen en linialen omgezet in haast constructivistische beelden.

In dezelfde ruimte liggen op een witte tafel verschillende, door Amorales verzonnen en samengestelde kranten, waarop eenzelfde lijnenpatroon is aangebracht. Het Spaanstalige Peor del dia (vertaling: het slechtste van de dag) en de Engelstalige Germinal, een verwijzing naar een boek van Emile Zola, zijn beiden gedateerd op 21 september 1985 en tonen foto’s van de aardbeving: ingestorte gebouwen, rookwolken, reddingwerkers en mensen die verbijsterd naar de chaos kijken. Daarnaast zijn de kranten gevuld met een verzameling bekende en onbekende anarchistische teksten met titels als Class struggle or class hatred? en The belief in the need for a socialist architect. Het handelen van de Mexicaanse overheid na de ramp in 1985 werd destijds zeer bekritiseerd door de bevolking en had een opmars van linkse partijen tot gevolg. De door Amorales gecreëerde kranten vormen een gedroomde reactie op de ramp, 25 jaar na dato. Hij gebruikte hiervoor foto’s die hij al jarenlang verzamelt in zijn Earthquake archive.

Een vergelijkbare verzameling, het zogenaamde Liquid archive, heeft Amorales digitaal aangelegd. Dit archief vormt sinds 1999 de basis voor vele animaties, collages en installaties, zoals de serie kleurrijke collages Cromofobias negras die in de tentoonstelling getoond wordt. Mens- en dierfiguren uit het archief zijn afgedrukt op gekleurd papier en tegen een donkere achtergrond gecomponeerd tot een surrealistisch geheel. Met behulp van het archief is Amorales de laatste jaren steeds ‘digitaler’ gaan werken. Opvallend aan het werk Vertical earthquake is dan ook het handmatige karakter van de muurtekeningen, waar de vervormde linialen het werkproces verraden.

Het kritische karakter dat Vertical earthquake kenmerkt, vormt een leidraad in het oeuvre van Amorales. Eerder maakte hij de installatie Flames maquiladora, de Nederlandse inzending voor de Biënnale van Venetië in 2003. De installatie bestond uit een Mexicaans schoenenatelier waarbij de (westerse) bezoeker kon ervaren hoe het is om een Mexicaanse fabrieksarbeider te zijn. Met de animatiefilm Origami bomb parodieerde hij de wijze waarop de Mexicaanse overheid propaganda voert door flyers vanuit de lucht te verspreiden. Maar waar Amorales zijn commentaar, met name de laatste jaren, abstraheert tot grafische animaties, verbeelden de kranten Peor del Dia en Germinal de aardbeving zeer realistisch. De werkelijkheid wordt hierin niet geabstraheerd zoals in veel van Amorales’ animaties en collages, maar het werk is een directe vertaling van reële gebeurtenissen: een waardevolle een waardevolle toevoeging aan zijn toch al rijke oeuvre.

VERTICAL EARTQUAKE
Carlos Amorales

4 september t/m 16 oktober
Annet Gelink Gallery
Laurierstraat 187-189, Amsterdam

Op de witte muren van de projectruimte van museum De Pont in Tilburg hangen de foto’s van Paul Bogaers (1961) verspreid als een muzikale compositie. Soms netjes naast elkaar, dan weer zo hoog dat je het afgebeelde nauwelijks kunt zien. Kleine foto’s, grote foto’s en sommige zo onopvallend dat ze je bijna ontgaan. In de tentoonstelling Upset down combineert Bogaers beelden met elkaar. De foto’s komen uit zijn persoonlijk archief en zijn door hemzelf genomen of gevonden. Deze werkwijze heeft de Tilburgse kunstenaar vaker toegepast, bijvoorbeeld in zijn tentoonstelling ECHO in Spaarnestad in 2009. Ditmaal heeft hij regelmatig een beeld andersom opgehangen.

In het boek dat verscheen bij de tentoonstelling, zijn gedeeltelijk dezelfde beeldcombinaties te zien, maar ook nieuwe. Leuk aan het boek is dat je het op twee manieren kunt lezen. Eerst Down en na de laatste pagina draai je het boek om en bekijk je de Up-kant van het verhaal. Het boek is daarin veelzijdiger dan de tentoonstelling. De omdraaiing levert fraaie beeldcombinaties op, maar die kunnen in De Pont, logischerwijs, maar van één kant bekeken worden. Het boek leert dat het omkeren van beelden wel degelijk nieuwe associaties, nieuwe verhalen oproept. Neem bijvoorbeeld de foto van een gescheurd schilderij met bomenlandschap. Een deel van het schilderij hangt als een lap stof naar beneden met een stuk karton als achtergrond. Dit beeld is gecombineerd met een foto van een vrouw in lange bloemenrok die voorovergebogen staat en iets in het gras lijkt te zoeken. Achter haar bomen en struiken. In de projectruimte van De Pont is het beeld van de vrouw omgekeerd. Hierdoor springt vooral de compositie in het oog. De vrouw is een lichte plek die zich op ongeveer gelijke hoogte in het beeld bevindt als het loshangende stuk canvas. Zij lijkt het bomenlandschap in te zweven en erdoor te worden opgenomen. ‘Hap’, het canvas klapt dicht en de vrouw is weg… Als de vrouw rechtop staat, lijkt ze juist iets te zoeken wat er door de scheur in het schilderij niet meer is. De vruchtbare grond is weg, kaal karton blijft over.

In het boek kan je naar hartenlust schakelen van het ene naar het andere perspectief. Dat is leuk en verduidelijkt het effect van de omdraaiing van beelden. Maar of het nu de beelden in het boek of de beelden in de projectruimte betreft, de beeldcombinaties van Bogaers laten je steeds verhalen verzinnen. De voorstellingen passen vaak wonderbaarlijk mooi bij elkaar, het is beeldpoëzie. Wat zien we? Opvallend veel gaten. Letterlijk gaten in de weg, maar ook schaduwen die een gat suggereren. Vormen die overeenkomen, maar van verschillend materiaal zijn: een geribbeld stuk steen en een lap stof die uit het raam hangt. Bogaers werkt veel met licht-donker contrast en composities die suggereren elkaars spiegelbeeld te zijn. Zo worden de beelden bijna vanzelfsprekend één.

Lang niet alle beeldcombinaties hebben een duidelijke reden om een paar te vormen. Zo is er bijvoorbeeld een close-up van losgewrikte straatklinkers. Dit beeld is gecombineerd met een deel van een zwart gespikkelde hand. Een reuzenhand die met een kleine beweging de straatstenen optilt, maar ook een aangetaste hand. De overlap tussen de twee foto’s is een zwarte strook. Aan de ene kant een schaduw en aan de andere kant een ondergrond waar de hand tegenaan ligt. Een toevallige vorm verbindt twee totaal verschillende beelden en maakt er een nieuwe, wonderlijke eenheid van.

Wat toegankelijker en lichter van toon is het beeldenpaar van enerzijds een bruidje, dat een tent instapt (van achteren gefotografeerd) en anderzijds een tunnel met licht aan het einde. Dit beeld komt verschillende keren terug in de tentoonstelling (afwisselend met bruidje of tunnel op de kop) en siert de kaft van het boek. Voorover gebogen, met kordate stap, stort het bruidje zich in de donkere gang. Weet ze wel waar ze aan begint? Leuk detail is dat Bogaers deze foto’s nam op een bruidsmodeshow: de bruidjes zijn nep!

Uit de expositie en het boek blijkt bovenal dat Bogaers een goede observator is. Hij kijkt verder dan een enkel beeld. Hij laat verbanden zien tussen beelden die anders verborgen zouden blijven. Hij noemt dit zelf subrealisme of ook wel gedachtefotografie. Zijn foto’s zijn de feiten, zaken die hij heeft waargenomen en vastgelegd (of gevonden). In het boek en in de tentoonstelling presenteert hij een feitenrelaas zonder verder commentaar. Het is aan de beschouwer om de reactie die ontstaat door de combinatie van beelden, plaats te laten vinden. Het nieuwe beeld, of de nieuwe betekenis die hierdoor ontstaat, bestaat echt. Dat is niet alleen een gedachtespinsel, er liggen feiten aan ten grondslag. Bogaers maakt datgene wat tussen twee beelden ligt, tastbaar.

UPSET DOWN
Paul Bogaers

t/m 21 november
De Pont
Wilhelminapark 1, Tilburg

Je gaat via een steile, draaiende trap omhoog naar Kunstverein, de ruimte voor hedendaagse kunst die door Krist Gruijthuijsen en Maxine Kopsa wordt gerund in het appartement van kunstenares Germaine Kruip. Wanneer je in het appartement staat, ervaar je een klassieke anticlimax. Er is namelijk niets te zien: de ruimtes zijn helemaal leeg. De kunstenaarspublicatie die integraal onderdeel uitmaakt van dit project, toont je wat je zou kunnen zien als je op een ladder staat of hele goede ogen hebt: een verhaal van de Bulgaarse kunstenaar Nedko Solakov (1957). Dit verhaal is te lezen tussen muur en plafond, op raamkozijnen, lambriseringen en deurposten in kleine letters of kriebelige tekeningetjes.

Soms reageert Solakov op de architectuur, de kamers. Bij kleine barstjes in de verf op het plafond schreef hij bijvoorbeeld: “a cracked sea”. Twee verfbultjes zijn dan weer uitpuilende ogen. Ook antropomorfiseert hij het gebouw. Schroefjes die een kabel aan het plafond vastmaken ‘zeggen’: “I’m the most important device”. Soms hebben de zinnen en tekeningen van Solakov helemaal niets te maken met de kamers en hun afwerking. Hij reflecteert bijvoorbeeld ook op het maakproces zelf. Zo laat hij ons weten dat hij een plaspauze neemt, of moe is en eigenlijk een dutje zou willen doen.

Minder mijmerend zijn de momenten waarop de kunstenaar zijn onzekerheid uit over het werk. Op een van de lampen staat: “Why do I feel so insecure?”. Je weet hier niet zeker of dit een emotie is die hij aan de lampenkap toedicht of dat hij het over zichzelf heeft. De onzekerheid komt ook op andere momenten in het verhaal terug: “standing here, high above the ground (not knowing what to do next)”. Even verderop schrijft hij zelfs dat hij geen echte behoefte of urgentie voelt om dit werk te maken, maar dat hij het nu eenmaal beloofd heeft. Kunstverein heeft hem namelijk gevraagd dit nieuwe werk te maken om het eenjarig bestaan van het initiatief te markeren. Even verderop slaat de twijfel van de kunstenaar om in verveling: “I’m kind of bored doing this (again)”.

Veel mensen zullen Nedko Solakov kennen van de installatie Top secret (1989-1990) die op Documenta 12 te zien was. Met dit werk wil hij in het reine komen met zijn verleden als informant voor het toenmalige Bulgaarse communistische regime. Maar Solakov heeft al eerder zijn commentaren en ontboezemingen op de muren van kunstinstellingen openbaar gemaakt, altijd significant kleiner dan de getekende commentaren van Dan Perjovschi en altijd op het soort plekken die van de kijker een meegaandheid en inspanning vragen. Voor het werk in Kunstverein is de publicatie onontbeerlijk: het grootste deel van het verhaal is namelijk niet te lezen vanaf de grond of zit verstopt. Soms zijn zinnen (zoals het antwoord op de vraag waar het hedendaagse kunst vandaag aan ontbreekt) zelfs zodanig verborgen dat ze ook in het boek niet te lezen zijn.

In zijn reacties op de ruimtes waarin hij gewerkt heeft, doet Nedko Solakov iets wat we allemaal doen. Hij haalt het soort details naar voren dat je meestal van je eigen huis heel goed kent. Daar waar een barst in het plafond zit of een stukje afgebladderde verf een min of meer herkenbare vorm heeft aangenomen. Als je maar lang genoeg naar het plafond van je slaapkamer staart dan vallen je dit soort oneffenheden op. Net als bij wolken kijken, zoek je naar herkenbare vormen: een gezicht of een dier. Solakov doet dit ook met zijn commentaren en tekeningen en dwingt daarmee een architecturale sensitiviteit af, die normaal alleen tot stand komt wanneer men een relatie met een plek opbouwt, door tijd, vertrouwdheid en intimiteit.

Door zo open uiting te geven aan zijn eigen onzekerheden over het project, toont Solakov een onderdeel van het kunstenaarschap waarvan we gewend zijn dat het achter de coulissen blijft. Je weet misschien wel dat elk maakproces duistere dalen kent van twijfel, verveling of onzekerheid. Maar in het eindproduct zijn deze momenten vaak verdwenen, weggepoetst. De openheid van Solakov is ontluisterend, je bent immers gewend om werk te zien waarvan ten minste het idee overeind staat dat de kunstenaar erin gelooft. Of dat ook werkelijk zo is blijft onbeantwoord, maar het is een vraag die doorgaans niet zo openlijk gesteld wordt. Omdat Solakov je confronteert met zijn twijfels over de urgentie van het werk, moet je als kijker zelf de rekening opmaken. Je slingert tussen bewondering voor het lef om het spreekwoordelijk gegeven paard zo ruw in de bek te kijken en irritatie dat hij zelf niet eens de schijn wil ophouden. Dit alleen al maakt het de moeite waard om het werk te gaan bekijken, ook al lijkt de kunstenaar er niet zeker van.

HIGH LEVEL MARGINS WITH A CATALOGUE
Nedko Solakov

t/m 21 november
Kunstverein
Ruyschstraat 4 III, Amsterdam