De achterkant van de stad

Lotte Haagsma

Lopend of fietsend door de stad kom je ze soms tegen, plekken waar iets anders dan anders gebeurt. Een nieuw parkje dat duidelijk niet is aangelegd door de plantsoenendienst, en er is ook geen officiële ontwerper aan te pas gekomen. Een picknicktafel staat op een wat ongebruikelijke plaats. Aan de muur hangt een foto; geen reclame voor het nieuwste haarproduct, maar een portret van een buurtbewoner. In een leeg rijtje sloopwoningen is het plotseling een komen en gaan van mensen die tijdelijk de straat weer tot leven wekken.

Elke stad is onderhevig aan continue transformatie: wat eens nieuw was raakt vervallen en wordt opgeknapt, maar ook regelmatig vervangen door het volgende. Dit proces gaat soms snel, maar vaak ook langzaam. En als het tijd kost dan ligt een locatie er soms jarenlang verlaten en vervallen bij. Elke stad heeft ook ‘achterkanten’, plekken die geen aandacht vragen, die niet in gebruik zijn, die ‘over’ zijn, of moeilijk bereikbaar. Daar waar de stad vervalt, onzichtbaar is of tijdelijk vergeten, zien kunstenaars en architecten soms kansen om op een eigenzinnige manier invloed op de omgeving uit te oefenen.

Hieke Pars (kunstenaar) en Iris Schutten (Architectuurwerkplaats De Ruimte) verzamelden in de publicatie Interfering projecten die op kleinschalige, verassende en vaak tijdelijke wijze ingrijpen in de stad. De projecten variëren van het aanbieden van kampeerplekken op de daken van Den Haag door kunstenaars Ton Schuttelaar en Nicoline van Harskamp, tot het maken van een nachtelijke en illegale wandeling door journalist Ben van der Ploeg langs de toen nog net niet opgeleverde Calandlijn, de nieuwste en langste metrolijn van Rotterdam. In Montreal werden op verwaarloosde en desolate plekken in de openbare ruimte picknicktafels neergezet door het Canadese architectencollectief SYN-; om deze locaties weer tot leven te wekken en mensen de onverwachte charme ervan te laten ervaren. In Rotterdam maakte kunstenaar Jasper van der Made foto’s van plekken overwoekerd door graffiti: blinde muren, verwaarloosde stations en winkelgebieden. Hieke Pars en Karin Keijzer veranderden de op sloop wachtende Puntstraat in Rotterdam-West voor één dag in een evenementenpark door de straat te bedekken met een kamerbreed tapijt van gras.

In Den Haag organiseerde Architectuurwerkplaats De Ruimte Sloopzacht, een kunstmanifestatie in een rijtje huizen dat op het punt stond te worden neergehaald. Tijdelijke interventies, improvisatie, communicatie, al dwalend de stad ervaren. In bovenstaande projecten vinden architecten en kunstenaars elkaar in het op eenzelfde manier onderzoeken en gebruiken van de stad. De beleving van de stad als een steeds veranderend organisme, niet het beeld van de stad als visitekaartje, maar de ontdekking van de verborgen hoekjes: het dakenlandschap, restruimtes langs infrastructuur, braakliggende terreinen, daar gaat de publicatie Interfering over. “They are always there to be discovered: Places to stroll about aimlessly, right there where efficiency lost track.”

Het gaat er bij de gekozen projecten niet zozeer om het tijdelijke tegenover het permanente en geplande te zetten, maar om een levendige dialoog met de stad aan te gaan, waarin het bestaande wordt gecombineerd of geïnfiltreerd door iets nieuws of onverwachts. “This approach is still underused in urban design architecture where the tendency too often is to create a decor that is complete in itself, that represses or forgets the crucial role of bodies, the plurality of material tonalities, and the richness of the unexpected.”

Het sympathieke van Interfering is dat het een verzameling kleinschalige ingrepen in de stad bij elkaar brengt die, inherent aan hun karakter, vaak maar door een kleine groep mensen werd beleefd. Samengebracht en vergezeld van een aantal meer theoretische en literaire teksten kunnen ook anderen nu kennis nemen van het enthousiasme waarmee sommige architecten en kunstenaars zoeken naar een alternatieve benadering van de stad. Geen grote bouwprojecten en geen indrukwekkende overzichtstentoonstelling in het museum, maar kleine speldenprikjes uitdelend om de soms insukkelende stad op te kietelen. Geen hekken plaatsen ten einde een binnenterrein af te schermen voor criminaliteit, geen knobbeltegels leggen om zwervers te weren onder een beschuttend afdak, geen dichtgespijkerde ramen in verlaten panden. Maar loopbruggen bouwen om een onaangename route naar de bus te verkorten, projecties van bomen in de blinde ramen van een verlaten huis en het aanleggen van een weelderig parkje op een braakliggend stuk grond middenin de wijk. Interfering leest als een prettige en pretentieloze handleiding voor een alternatief en persoonlijk gebruik van de stad.

INTERFERING, A TRAVELGUIDE, Hieke Pars en Iris Schutten

Te bestellen bij Architectuurwerkplaats De Ruimte, lyrisch@freeler.nl